Zarząd PK Jizerské hory >> Działalność Zarządu >> Charakter krajobrazu i zabudowa

Charakter krajobrazu i zabudowa

 

Historia osadnictwa Gór Izerskich

XIV – XVI wiek

Osadnictwo stałe rozpoczyna się w XIV wieku dzięki niemieckiej kolonizacji na północy i zachodzie gór, kiedy to powstał Frýdlant i wsie rolnicze od Ludvíkova po Krásnou Studánku, ale również miejsce pielgrzymek Hejnice. Na wschodzie powstała czeska Zlatá Olešnice, połączona z płukaniem złota. W odróżnieniu od XV wieku. z "tekstylnymi" Radčicemi pod Libercem i Pasekami nad Jizerou przyniósł renesansowy XVI w. do gór nową przedsiębiorczość i zabudowę – z wydobyciem rud powstało Nové Město, drzewiarstwo było głównym źródłem utrzymania w Bílém Potoku, opracowanie surowców (wapiennik i hamernia) w Raspenavě, tkalnictwo w okolicy Liberca, wydobycie kamienia w Fojtce, rolnictwo w Hraničné, Smržovce, Příchoviccah i Kořenovie. W Rejdicích, w Mšenie i w górskim Bedřichovie rozpoczęły pracę huty szkła, głęboko w lasach ptasznicy położyli kamień węgielny Jizerki.

XVII – XVIII wieku

W XVII wieku ludzie rozpoczęli zasiedlanie dalej w górach –  powstały połączone z wyrębami włókienniczymi miejscowości około Liberca, Jablonca i Tanvaldu, ale też pasterskie Hrabětice, Albrechtice w J.h., Horní Maxov, Lučany nad Nisou, Jindřichov, Desná, Horní Polubný i Antonínov oraz Potočná z hutami szkła. 

W XVIII wieku osiedlanie otworzyło założenie miejscowości połączonych z przemysłem szklarskim Josefův Důl, Dolní Maxov, Karlov, Dolní Polubný i powstanie mniejszych osad jak Přebytek, Ferdinandov, Mariánská Hora, Mariánskohorské boudy, Bramberk i Žďár. Rozwinęła się balneologia w Libverdie. Do lasów przeniknęły nowe huty szkła – Nová Louka, Kristiánov, Karlov, na potokach powstały systemy kaskad służących do szlifowania szkła.

XIX – XX wiek

Epokowe zmiany nastąpiły w trakcie XIX wieku. W dolinach powstały cesarskie drogi i koleje, rozwinęły się fabryki włókiennicze (np. Nové Město, Raspenava, Hejnice, Tanvald) i nowe huty szkła (np. Dolním Polubný, Antonínov, Lučany n. Nis., Mšeno), dwie huty szkła powstały jeszcze na oddalonej Jizerce. Wyjątkowe były Kateřinky z systemem kaskad na Černé Nise, w miejscowościach były umacniane i regulowane cieki wodne, były budowane kolejne jazy do napędu turbin. Nastał rozwój turystyki, budowanie wieży widokowych i chat turystycznych.

Od początku XX wieku dalej rozwijała się sieć dróg, ale też nowe centra miast w do tej pory wiejskich osadach (Janov n.N., Josefův Důl, Desná), była rozszerzona i zagęszczona pierwotna zabudowa. Wybudowano system przeciwpowodziowych zbiorników zaporowych (Černá Nisa, Mšeno, Harcov, Fojtka, Mlýnice, Bílá Desná, Černá Desná). W okresie międzywojennym obszar osiągnął przy maksymalnej ilości obywateli również największe odleśnienie krainy.

Po II wojnie światowej po wysiedleniu niemieckich obywateli w krainie nastały wyraźne zmiany połączone z obniżeniem ilości na stałe zamieszkałych domów (część zasiedlono, część zdemolowano), przez rozwój domków letniskowych. Kontynuowane było scalanie gruntów w wielkie łany, przenikanie technologii intensyfikacji do rolnictwa i zabudowy mieszkaniowej, przebudowywanie pierwotnych chałup na firmowe obiekty rekreacyjne i rozwój nowych czynności sportowych.

Mimo wszystko w głębi obszaru niedługa, ale mimo to bogata historia rzutuje też na krajobraz Gór Izerskich.

Architektura ludowa

Cembrowany dom na całym obszarze śląskiego pogranicza, łużycki dom z muru pruskiego z podmurówką na północnym-zachodzi i czeski dom poji­zerski na podłudniowym-wschodzie CHKO reprezentują podstawy tutejszej architektury ludowej. Wspólnym rysem jest podział domu na trzy części, gdzie cembrowana izba kontrastuje z bieloną czy kamienną sienią i częścią gospodarczą. Dach jętkowy z krokiewkami ramuje symetryczną kompozycję ściany szczytowej z oknami lamowanymi opaskami i elementami rzeźbiarskimi.

Najliczniej występuje śląski dom cembrowany, który jest prostym budynkiem, doskonale osadzonym w terenie. Znajdziemy je rozproszone po całych górach, przeważnie na południu i wschodzie gór. Deskowany przedsionek chroni budynek przez zmianami pogody, dach spływa przez przedsionek do okapów i zamyka trójkątny fronton z małymi okienkami pierwotnej szopy na siano czy izdebki strychowej. Frontony bywają najczęściej deskowane w prosty sposób, ale też układane w ornamenty z wyrzeźbionymi listwami. Dach pokrywa drewniany gont czy łupek. Wysoka kamienna podmurówka, zaproże i przedogródek z płotkiem uzupełniają ludowych charakter zabudowy. Niepodzielną częścią małych gospodarstw górskich bywały też oddzielnie budowane cembrowane stodoły.

Dom łużycki z piętrem z muru pruskiego jest typowy nie tylko dla urodzajnego Frýdlantska, gdzie bywał też częścią bogatszych gospodarstw ze stodołami, komorami i spichlerzami, ale też dla obszarów położonych bardziej na południu w dorzeczu Jeřice. Piętro z muru pruskiego z ciemnym obramowaniem belek i białymi polami przyciąga prostym pięknem, piękno łuków odstawy niosących piętro czy bezpośrednio zrąb dotwarza obróbkę rzeźbiarską. Frontony miejscowo pokrywa bogato zdobiona licówka z wielokolorowego łupku.

Czeski pojizerski dom cembrowany przeniknął z Pojizeřa aż do Pasek nad Jizerou. Nad parterem dominuje nisko osadzony, szeroko rozłożony dach z jętkowych krokwi z pięknie rzeźbiarsko opracowanym frontonem i charakterysztyczną podwójną balustradą  i bogatym naprzeciwległym załamaniem desek. Ozdobienie frontonu miało wpływ na architekturę ludową na zachodzie aż po Jablonec nad Nisou.

Dla południa i wschodu Gór Izerskich są typowe też młodsze domy cembrowane z dachem płatwiowym, następcy pierwotnej architektury ludowej. Parterowe cembrowane budynki z zagospodarowanym poddaszem od poprzednich różnią się dachem płatwiowym bez krokiewek, wystającym przy okapowej i frontowej stronie. Chodzi w większości o domy rzemieślnicze bez zaplecza rolnego, z innymi pomieszczeniami zamieszkałymi zamiast chlewa i komór. Dla tzw. „szklarskich domków“  części gospodarczej nie ma w ogóle. Ciekawe są budynki z zrębami mansardowymi, przede wszystkim na bogatszych budynkach młynów i parafiach. Osiowa symetryczna kompozycja ze zrównoważonym rozplanowaniem większych i liczniejszych okien nawiązuje na starsze domy ludowe. W szeregu szczegółów – okienne opaski, drzwi i portale, elementy kute, prace kamieniarskie – pojawił się wpływ baroku, klasycyzmu i secesji.

Rady dla budowniczych

Architektoniczne zasady tradycyjnych budynków w CHKO Góry Izerskie

1. Rozmieszczenie budynków

  • Orientacja budynku kalenicą równolegle z poziomicą z możliwym odwróceniem zgodnie z idealnym nasłonecznieniem budynku.
  • Część podziemna budynku jedynie dla wyrównania terenu.
  • Płynne włączenie budynku do terenu bez wyrównania terenu pochyłego do idealnego poziomu.
  • Minimalizacja powierzchni utwardzonych i technicznych regulacji terenowych

2. Rozmiary budynków

  • Powierzchnia podłogowa parteru + poddasze; w części północno-zachodniej CHKO i parter + piętro + poddasze; w części południowo-wschodniej jedynie w niektórych centrach miejscowości parter + piętro + poddasze.
  • Szerokość ściany frontowej 6 - 9 m.
  • Podstawowa masa domu o rzucie poziomym w kształcie prostokąta o stosunku ścian ok. 1 : 2 – 2 : 3; kształt rzutu poziomego jest możliwy też w kształcie L czy T, jednak zawsze z położeniem nacisku na główny prostokątny trakt domu.

3. Kształt i proporcje

  • Prosty równomierny dach dwuspadowy o nachyleniu 40° - 45° bez częściowej połaci trójkątnej dachu z kalenicą w osi prostokątnej rzutu poziomego; masa dymnika nie stłumi masy dachu, dymnik płynnie wkomponowany w powierzchnię dachu, okna dachowe są dopuszczalne.
  • Osadzenie dachu na poziomie sufitu parteru lub z lokalnie tradycyjną ścianką.
  • Umieszczenie komina jak najbliżej kalenicy dachu.
  • Ogólnie prosty kształt bez eksploatacyjnie problematycznych balkonów, loggii, wykuszy.
  • Dobudówki pod niełamanym spuszczanym ramieniem dachu lub jako prostopadły trakt z równoramiennym dachem dwuspadkowym o nachyleniu 40° - 45°.

4. Struktura i materiał fasady i dachu

  • Kompozycyjnie zrównoważone rozwiązanie głównej ściany frontowej (rozmiar, kształt i rozmieszczenie elementów, przede wszystkim okien); tradycyjne jest osiowe symetryczne wzdłuż osi pionowej przebiegającej przez kalenicę dachu.
  • Materiały tradycyjne – drewno w tradycyjnym opracowaniu (cembrowanie z belek z muru pruskiego bez nakładek narożnic lub jako patrz niżej), tynk gładki o jaśniejszych odcieniach, kamień (lokalny granit).
  • Tradycyjny sposób zadrzewienia- ciesielski sposób, tzn. szerokie pionowe deski z listwami na spoinach lub pionowymi nawzajem przekładami deskami, przede wszystkim na frontonach; kolor w odcieniach niekonkurujących kolorom natury (np. średnie odcienie brązu, nieodpowiedni jest palisander).
  • Neutralna ciemna kolorystyka pokrycia dachu (szara, czarna, brązowa) na obszarach górskich; czerwone odcienie jedynie na obszarach dolinowych północno-zachodniego podgórza.
  • Odchylenia są możliwe w przypadku przestrzegania dotychczasowego istniejącego środowiska okolicznej zabudowy, nawiązanie na dobrej jakości okoliczną zabudowę czy na terenową konfigurację lub np. w przypadku wiarygodnego energetycznego rozwiązania oszczędnościowego, które zarazem respektuje lokalne środowisko.

Zarząd PK Jizerské hory

Vyhledávání

Regionální pracoviště

Regionální pracoviště
Resort životního prostředí další instituce resortu ŽP
Skrýt